Als de één wil begrijpen en de ander wil winnen

In gesprekken waarin de spanning al langere tijd is opgelopen, zie je soms een bijzondere dynamiek ontstaan. Aan de oppervlakte lijkt het alsof twee mensen met elkaar in gesprek zijn over wat er is gebeurd, welke afspraken er zijn gemaakt en wie wat heeft gezegd of gedaan, terwijl er onder die woorden iets heel anders speelt.

De één probeert namelijk te begrijpen hoe het zover heeft kunnen komen en zoekt, ondanks alle verschillen in beleving, naar iets van een gedeelde werkelijkheid van waaruit je samen weer verder kunt. De ander lijkt veel meer bezig te zijn met de vraag wie er gelijk heeft, wie verantwoordelijk is en vooral wie er uiteindelijk als winnaar uit het gesprek komt.

Inzet van de feiten

Dat verschil is wezenlijk, omdat het bepaalt waarvoor feiten in een gesprek worden gebruikt. Wanneer twee mensen werkelijk willen begrijpen wat er tussen hen is gebeurd, kunnen feiten helpen om samen terug te kijken. Ze kunnen allebei een gebeurtenis anders hebben beleefd en zich zelfs andere dingen herinneren, zonder dat daarmee automatisch één van beiden liegt of de werkelijkheid verdraait. Er kan ruimte bestaan voor de gedachte dat dezelfde gebeurtenis vanuit twee verschillende posities ook werkelijk anders kan zijn ervaren.

Dat wordt anders wanneer feiten niet meer worden gebruikt om samen iets te onderzoeken, maar vooral worden ingezet om de eigen positie te onderbouwen. Een appje van drie jaar geleden, een bepaalde datum, een uitspraak tijdens een ruzie of iets wat een ander ooit zou hebben gezegd, wordt dan niet ingebracht vanuit nieuwsgierigheid naar wat er is gebeurd, maar als bewijs dat de ander ongelijk heeft. Feiten worden als het ware voeding voor het conflict en ieder nieuw detail kan opnieuw worden gebruikt om de eigen lezing van het verhaal overeind te houden.

Communicatiepatroon

Dit soort communicatie kan voorkomen in relaties waarin sprake is van narcistische kenmerken, al vind ik het belangrijk om voorzichtig te zijn met dat begrip. Niet iedereen die moeilijk verantwoordelijkheid kan nemen, graag gelijk krijgt of zich tijdens een conflict sterk verdedigt, is daarmee een narcist. Een diagnose stellen op basis van gedrag binnen een conflict doet bovendien weinig recht aan de complexiteit van mensen en relaties. Veel interessanter is het om te kijken naar het patroon dat tussen twee mensen ontstaat en naar de vraag of er nog werkelijk sprake is van wederkerigheid.

Ingewikkeld

Want juist daar kan het ingewikkeld worden. Degene die graag tot begrip en een gedeelde werkelijkheid wil komen, zal vaak blijven proberen om het gesprek alsnog te laten lukken. Die legt nog een keer uit wat er bedoeld werd, zoekt berichten terug om een misverstand op te helderen, formuleert het nog zorgvuldiger en probeert rekening te houden met de gevoeligheden van de ander. Vaak vanuit de gedachte dat er vanzelf een moment zal komen waarop de ander zegt: nu begrijp ik wat jij bedoelt, ik zie jouw kant ook.

Maar wanneer begrijpen niet werkelijk het doel van de ander is, heeft steeds beter uitleggen nauwelijks zin. Alles wat wordt toegevoegd kan nieuw materiaal opleveren waarmee de discussie wordt voortgezet. Er ontstaan zijpaden, woorden worden uit hun context gehaald, de aandacht verschuift naar een detail en voordat je het weet ben je niet meer met elkaar aan het onderzoeken wat er tussen jullie gebeurt, maar vooral bezig jezelf te verdedigen tegen de volgende interpretatie of beschuldiging.

Verwarrend

Dat kan bijzonder verwarrend zijn, juist omdat degene die blijft zoeken naar gezamenlijkheid gemakkelijk gaat denken dat het aan de manier van communiceren ligt. Misschien heb ik het niet duidelijk genoeg gezegd. Misschien had ik rustiger moeten reageren. Misschien moet ik het nog één keer uitleggen. Daarmee kan iemand heel lang blijven investeren in een gesprek waarvan de voorwaarden om te kunnen slagen eigenlijk ontbreken.

Een gedeelde waarheid betekent voor mij overigens niet dat twee mensen uiteindelijk hetzelfde verhaal moeten vertellen. Dat hoeft helemaal niet. Het kan ook betekenen dat je kunt erkennen dat de ander iets anders heeft ervaren dan jij, zonder die ervaring onmiddellijk te hoeven corrigeren. Dat je kunt zeggen dat je een gebeurtenis anders herinnert, maar begrijpt dat jouw gedrag de ander heeft geraakt. Of dat je samen kunt vaststellen dat je het over het verleden waarschijnlijk niet eens zult worden en daarom kijkt naar wat er vanaf nu nodig is om verder te kunnen.

Daarvoor is wel iets nodig wat geen enkele communicatietechniek voor je kan oplossen: de bereidheid van beide mensen om hun eigen waarheid niet als de enige mogelijke waarheid te beschouwen.

Wanneer een gesprek niet meer verder komt

Wanneer de één een gesprek voert om te winnen en de ander hetzelfde gesprek voert om te begrijpen, zijn zij in feite niet met hetzelfde gesprek bezig. De één probeert een positie te verdedigen, terwijl de ander probeert een brug te bouwen. Hoe langer dat patroon voortduurt, hoe groter de kans dat degene die blijft zoeken naar verbinding steeds harder aan die brug bouwt, terwijl er aan de andere kant niemand bezig is om hem te ontvangen.

Op zo'n moment kan een andere vraag belangrijker worden dan de vraag hoe je jezelf nóg beter kunt uitleggen. Namelijk of de ander werkelijk bereid is om samen te onderzoeken wat er tussen jullie gebeurt, ook wanneer dat betekent dat er ruimte moet komen voor een werkelijkheid die niet volledig overeenkomt met de zijne.

Als die bereidheid er van beide kanten is, hoeft verschil geen bedreiging te zijn en kan een moeilijk gesprek uiteindelijk zelfs tot meer begrip leiden. Wanneer die bereidheid structureel ontbreekt en feiten vooral gebruikt blijven worden om te winnen, te ontkennen of de verantwoordelijkheid buiten zichzelf te houden, kun je blijven praten tot je alle woorden hebt gebruikt die je kent, maar ontstaat er geen werkelijk gesprek.

En misschien is dát soms de moeilijkste conclusie: niet dat je nog niet de juiste woorden hebt gevonden, maar dat woorden alleen iets kunnen verbinden wanneer er aan beide kanten bereidheid bestaat om elkaar werkelijk te ontmoeten.